ISBN

Internasionale Standaard Boeknommer

'n ISBN-13, 978-3-16-148410-0, soos deur 'n EAN-13-staafkode voorgestel
Akroniem	ISBN
Begin	1970; 56 jaar gelede (1970)
Besturende organisasie	Internasionale ISBN-agentskap
No. of digits	13 (voorheen 10)
Voorbeeld	978-3-16-148410-0
Webwerf	isbn-international.org

Die Internasionale Standaard Boeknommer (ISBN) is 'n numeriese kommersiële identifiseerder vir boeke wat veronderstel is om uniek te wees.^[1] Uitgewers koop ISBN'e by 'n filiaal van die Internasionale ISBN-agentskap of ontvang hulle daarvan.^[2]

'n ISBN kan nie as 'n algemene identifiseerder vir 'n werk of 'n titel dien nie: elke uitgawe en variant van 'n publikasie kry sy eie nommer, al hou 'n blote herdruk die nommer wat dit het. Die nommer bestaan uit dertien syfers, en uit tien as dit voor 2007 toegeken is. Die manier waarop ISBN'e toegeken word, verskil van land tot land en hang dikwels af van hoe groot die uitgewersbedryf in 'n land is.

Die formaat is in 1967 bedink, op grond van die negesyfer-Standaard Boeknommer (SBN) van 1966, en die tiensyferweergawe het in 1970 'n ISO-standaard geword.

Boeke wat privaat uitgegee word, verskyn soms sonder 'n ISBN, en die Internasionale ISBN-agentskap ken soms op eie inisiatief ISBN'e aan sulke boeke toe.^[3]

'n Soortgelyke numeriese identifiseerder, die International Standard Serial Number (ISSN), identifiseer periodieke publikasies soos tydskrifte en koerante, en die International Standard Music Number (ISMN) dek musiekpartiture.

Die Standaard Boeknommer (SBN) is 'n kommersiële stelsel wat boeke met negesyferkodes identifiseer. Die Britse boekverkoper en skryfbehoeftehandelaar W.H. Smith het in 1965 aangekondig dat hy 'n standaardnommerstelsel vir sy boeke wou invoer.^[4][5] Hy het konsultante aangestel om namens hom te werk, en Gordon Foster, emeritusprofessor in statistiek aan Trinity College Dublin, het die stelsel ontwerp.^[6] Die Internasionale Standaarde Organisasie (ISO) se tegniese komitee oor dokumentasie wou die Britse SBN vir internasionale gebruik aanpas. Die ISBN-identifikasieformaat is in 1967 in die Verenigde Koninkryk deur David Whitaker bedink,^[7][8] wat as die "vader van die ISBN" beskou word,^[9] en in 1968 in die Verenigde State deur Emery Koltay,^[7] wat later direkteur van die Amerikaanse ISBN-agentskap R. R. Bowker geword het.^[9][10]

Die 10-syfer-ISBN-formaat is deur die ISO ontwikkel en in 1970 as die internasionale standaard ISO 2108 gepubliseer.^[4][7] Die Verenigde Koninkryk het die negesyfer-SBN-kode tot 1974 bly gebruik. Die ISO het die Internasionale ISBN-agentskap as die registrasiegesag vir die ISBN wêreldwyd aangestel, en die ISBN-standaard word onder beheer van die ISO se tegniese komitee 46, subkomitee 9 (TC 46/SC 9), ontwikkel. Die ISO se aanlynfasiliteit verwys net tot 1978 terug.^[11]

Deur die syfer "0" voor te voeg, word 'n SBN in 'n ISBN omgeskakel. Die tweede uitgawe van Mr. J. G. Reeder Returns, wat Hodder in 1965 uitgegee het, dra byvoorbeeld die nommer "SBN 340 01381 8", waar "340" die uitgewer aandui, "01381" die reeksnommer is wat die uitgewer toegeken het en "8" die kontrolesyfer is. Deur 'n nul voor te voeg, word dit 0-340-01381-8; die kontrolesyfer hoef nie herbereken te word nie. Sommige uitgewers, soos Ballantine Books, het soms 12-syfer-SBN'e gebruik waarvan die laaste drie syfers die prys van die boek aangedui het:^[12] Woodstock Handmade Houses het die 12-syfer Standaard Boeknommer 345-24223-8-595 gehad, waarvan 345-24223-8 die geldige SBN en 0-345-24223-8 die ISBN is, en die boek het $5,95 gekos.^[13]

Sedert 1 Januarie 2007 bestaan Internasionale Standaard Boeknommers uit dertien syfers, 'n formaat wat met die dertiensyfer-Europese Artikelnommers (EAN) van "Bookland" versoenbaar is; voor 2007 was hulle tien syfers lank.^[14][15] Sedert 2016 word ISBN'e ook deur China se Administrasie van Pers en Publikasie gebruik om mobiele videospeletjies te identifiseer.^[16] Toe die uitreiking van hierdie nommers in 2018 opgeskort is, kon uitgewers maande lank nie nuwe speletjies in China kommersialiseer nie, wat die land se videospeletjiebedryf aansienlik geraak het.^[17]

Die Verenigde State, met 3,9 miljoen ISBN'e wat in 2020 geregistreer is, was in daardie jaar by verre die grootste gebruiker van die ISBN, gevolg deur Suid-Korea (329 582), Duitsland (284 000), China (263 066), die Verenigde Koninkryk (188 553) en Indonesië (144 793). Teen 2020 was daar in die Verenigde State altesaam meer as 39 miljoen ISBN'e geregistreer.^[18]

'n Afsonderlike ISBN word aan elke uitgawe en variasie (behalwe herdrukke) van 'n publikasie toegeken: 'n e-boek, 'n oudioboek, 'n sagteband- en 'n hardebanduitgawe van dieselfde boek moet elk 'n eie ISBN kry.^[19]:12 Die ISBN van 'n elektroniese publikasie word in die omgang dikwels 'n "eISBN" genoem,^[20][21] maar die amptelike dokumentasie ken nie sodanige aanduiding nie, en 'n ISBN op sigself verklap nie of 'n publikasie elektronies of gedruk is nie.

'n Internasionale Standaard Boeknommer bestaan uit vier dele vir 'n 10-syfer-ISBN en vyf dele vir 'n 13-syfer-ISBN. Afdeling 5 van die Internasionale ISBN-agentskap se amptelike gebruikershandleiding^[19]:11 beskryf die struktuur van die 13-syfer-ISBN soos volg:

1. vir 'n 13-syfer-ISBN, 'n voorvoegselelement, naamlik 'n GS1-voorvoegsel: GS1 het tot dusver net 978 en 979 beskikbaar gestel
2. die registrasiegroepelement, oftewel die groepidentifiseerder: 'n groep lande wat 'n taal deel, 'n enkele land of 'n gebied
3. die registranteelement, oftewel die uitgewerkode
4. die publikasie-element, oftewel die itemnommer, en
5. 'n kontrolesomkarakter of kontrolesyfer.

'n ISBN se dele mag in lengte verskil, en wanneer hulle geskei word, is dit gebruiklik om koppeltekens of spasies daarvoor te gebruik.^[22] Dit is ingewikkeld om uit te werk hoe 'n gegewe ISBN korrek verdeel moet word, omdat die meeste dele nie 'n vaste aantal syfers het nie: die amptelike definisie dek meer as 220 verskillende registrasiegroepelemente, wat elk in 'n paar tot etlike reekse vir die lengte van die uitgewerkode opgedeel word, altesaam meer as 1 000, en die dokument wat die reekse per agentskap lys, is 29 bladsye lank.^[23] Aanlyn hulpmiddels soos die ISBN Converter van die Library of Congress en ISBNBarcode.org kan met die koppeltekens help en standaardstaafkodes genereer.^[24][25]

'n Kontrolesyfer is 'n vorm van oortolligheidstoets wat vir die opspoor van foute gebruik word, die desimale ekwivalent van 'n binêre kontrolebis, en dit bestaan uit 'n enkele syfer wat uit die ander syfers van die nommer bereken word. Die metode vir die 10-syfer-ISBN is 'n uitbreiding van dié vir SBN'e, en die twee stelsels is dus versoenbaar: 'n SBN met 'n nul daarvoor, dus die 10-syfer-ISBN, lewer dieselfde kontrolesyfer as die SBN sonder die nul. Die kontrolesyfer het grondtal elf en kan 'n heelgetal van 0 tot 9 of 'n "X" wees.

Die stelsel vir 13-syfer-ISBN'e is nie met SBN'e versoenbaar nie en lewer oor die algemeen 'n ander kontrolesyfer as die ooreenstemmende 10-syfer-ISBN; dit bied daarom nie dieselfde beskerming teen omruilings nie. Die rede is dat die 13-syfer-kode met die EAN-formaat versoenbaar moes wees en dus nie die letter "X" kon bevat nie.

s = 0×10 + 3×9 + 0×8 + 6×7 + 4×6 + 0×5 + 6×4 + 1×3 + 5×2
  =    0 +  27 +   0 +  42 +  24 +   0 +  24 +   3 +  10
  = 130
130 / 11 = 11 res 9
11 - 9 = 2

s = 9×1 + 7×3 + 8×1 + 0×3 + 3×1 + 0×3 + 6×1 + 4×3 + 0×1 + 6×3 + 1×1 + 5×3
  =   9 +  21 +   8 +   0 +   3 +   0 +   6 +  12 +   0 +  18 +   1 +  15
  = 93
93 / 10 = 9 res 3
10 - 3 = 7

Uitgewers en biblioteke het verskillende beleide ten opsigte van die gebruik van die ISBN-kontrolesyfer. Uitgewers kyk soms voor publikasie nie na of 'n boek se titel en sy ISBN ooreenstem nie, en daardie versuim veroorsaak heelwat probleme vir biblioteke, boekhandelaars en lesers.^[40] Die ISBN 0-590-76484-5 word byvoorbeeld deur twee boeke gedeel, naamlik Ninja gaiden: a novel based on the best-selling game by Tecmo (1990) en Wacky laws (1997), wat albei deur Scholastic uitgegee is.

Die meeste biblioteke en boekhandelaars vertoon die boekrekord vir 'n ongeldige ISBN wat deur die uitgewer uitgereik is. Die Library of Congress se katalogus bevat boeke wat met ongeldige ISBN'e gepubliseer is, en merk hulle gewoonlik met die frase "Cancelled ISBN".^[41] Die internasionale gesamentlike biblioteekkatalogus WorldCat van die OCLC indekseer dikwels onder ongeldige ISBN'e as 'n lidbiblioteek die boek so geïndekseer het.^[42] Sommige boekbesteldienste soos Amazon.com sal egter nie 'n soektog na 'n boek doen as die ISBN wat by hul soekenjin ingesleutel word, ongeldig is nie.

Die staafkodes op 'n boek se agterblad, of binne-in die voorblad van 'n massamark-sagteband, is EAN-13-kodes, en daarby kan 'n afsonderlike staafkode van vyf syfers, 'n EAN-5, die geldeenheid en die aanbevole kleinhandelprys aandui.^[43] Vir 10-syfer-ISBN'e word die nommer "978", die "Bookland"-landkode, in die staafkodedata voor die ISBN geplaas en die kontrolesyfer volgens die EAN-13-formule herbereken, dus modulo 10, met gewigte van 1 en 3 wat tussen die syfers afwissel.

Deels weens 'n verwagte tekort in sekere ISBN-kategorieë het die Internasionale Standaarde Organisasie besluit om na 'n 13-syfer-ISBN oor te gaan. Die proses het op 1 Januarie 2005 begin en sou op 1 Januarie 2007 afgehandel wees.^[44] In 2011 het alle 13-syfer-ISBN'e nog met 978 begin. Namate die 978-voorraad opgeraak het, is die 979-voorvoegsel ingevoer, en 'n deel daarvan is vir die "Musicland"-kode vir musiekpartiture met 'n ISMN gereserveer. Die tiensyfer-ISMN-kodes was sigbaar anders omdat hulle met die letter "M" begin het; die staafkode stel die "M" as 'n nul voor, en vir kontrolesomdoeleindes het dit as 'n 3 getel. Alle ISMN'e is nou dertien syfers lank en begin met 979-0, terwyl 979-1 tot 979-9 vir ISBN'e gebruik word en 979-8 vir die Verenigde State.

Die uitgewerkodes in die 978- en die 979-ISBN'e is waarskynlik nie dieselfde nie, en daar is ook geen waarborg dat die taalgebiedkodes dieselfde sal wees nie. Die 10-syfer-ISBN se kontrolesyfer is verder oor die algemeen nie dieselfde as dié van die 13-syfer-ISBN nie. Omdat die GTIN-13 deel van die Global Trade Item Number-stelsel (GTIN) is, wat ook die GTIN-14, die GTIN-12 en die GTIN-8 insluit, val die 13-syfer-ISBN binne die bereik van die 14-syfer-dataveld.^[45]

Die staafkodeformaat bly versoenbaar, want afgesien van die groepbreuke is die ISBN-13-staafkodeformaat identies aan die EAN-staafkodeformaat van die bestaande 10-syfer-ISBN'e. Die oorgang na 'n EAN-gebaseerde stelsel laat boekhandelaars dus toe om een nommerstelsel vir sowel boeke as nieboekprodukte te gebruik wat met die bestaande ISBN-data versoenbaar is, en dit verg net minimale veranderinge aan inligtingstegnologiestelsels. Baie boekhandelaars, soos Barnes & Noble, het daarom reeds in Maart 2005 na EAN-staafkodes oorgeskakel. Hoewel baie Amerikaanse en Kanadese boekhandelaars al voor 2005 EAN-13-staafkodes kon lees, kon die meeste algemene kleinhandelaars dit nie doen nie. Die opgradering van die Universele Produkkode (UPC) se staafkodestelsel na volle EAN-13 in 2005 het die oorgang na die ISBN in Noord-Amerika vergemaklik.

• Digitale objek-identifiseerder (DOI)
• Soek boekbronne, 'n Wikipedia-hulpmiddel waarmee volgens ISBN gesoek kan word

Sien ISBN in Wiktionary, die vrye woordeboek.

• ISO 2108:2017, Internasionale Standaard Boeknommer (ISBN)
• Internasionale ISBN-agentskap, wat die wêreldwye gebruik van die ISBN-stelsel koördineer en daaroor toesig hou
• Numeriese lys van groepidentifiseerders
• Gratis omskakelingsgereedskap: ISBN-10 na ISBN-13 en ISBN-13 na ISBN-10, wat ook die korrekte koppeltekens wys en nagaan of 'n ISBN geldig is
• ISBN-omskakelaar by die Library of Congress
• RFC 3187, oor die gebruik van Internasionale Standaard Boeknommers as Uniform Resource Names (URN)