Resm� tarihe g�re, K�rtler 1803'ten 1914'e kadar 12 defa ayakland�lar. �slamc� padi�ah II. Abd�lhamit d�neminde S�nni K�rtlerle uzla�ma sa�land�ysa da Alevi (K�z�lba�) Dersimlilere s�z ge�irmek m�mk�n olmam��t�. 1919 ile 1921 sonu aras�nda, Ankara H�k�meti'ne kar�� 23 isyan ��kt�. Bu isyanlardan sadece d�rd� K�rtlerin oturdu�u b�lgelerde ger�ekle�ti ve sadece ���ne K�rt a�iretleri kat�ld�. Di�erleri T�rkler ve �erkezler taraf�ndan ��kar�lm��t�. Ankara’y� en fazla u�ra�t�ran ise �ubat-Mart 1921’de meydana gelen Ko�giri Ayaklanmas� oldu. Dersim’deki Alevi K�rt a�iretleri b�lgenin ula��lmazl��� ile Osmanl� Devleti’ne vergi ve asker vermeyen �zerk beyliklerdi. Hafik (Ko�hisar), Zara, �mranl�, Refahiye, Kemah, Divri�i, Kangal, Kurucay ve Ovac�k co�rafyas�ndaki 135 k�y, Ko�giri konfederasyonunun  kontrol�ndeydi. Ko�girilere �bolar, Geriyalar, Sefolar, Sarolar, Balolar, La�inler ba�l�yd�. Bunlar�n Alevi K�rt k�kenli mi yoksa Alevi T�rk k�kenli mi oldu�u y�n�nde hala tart��malar varsa da, genel olarak ilk tez kabul edilir. Bu a�iretler 1916’da Ruslar yakla�t���nda Sivas merkezli bir K�rdistan i�in g�r��melere ba�lam��lard�, fakat Ruslar b�lgede ba��ms�z bir Ermenistan kurulmas�n� tercih etti�i i�in anla�ma sa�lanamam��t�. Bu a�iretler daha sonra K�rt Teali Cemiyeti ile i�birli�i yapt�lar ve Ankara’daki yeni meclise temsilci g�ndermediler.

KO�G�R� �SYANI . 1920’ye gelindi�inde, Ko�giri konfederasyonunun ba��nda II. Abd�lhamid taraf�ndan pa�al�k r�tbesi verilen �bolar�n reisi Mustafa Pa�a’n�n o�ullar� Ali�an ve Haydar beyler vard�. Haydar Bey, 1919-20 Paris Konferans� s�ras�nda ba��ms�z K�rdistan kurulmas� fikrini savunmak �zere kurulan K�rt Teali ve Teav�n Cemiyeti’ne �ye olurken, Mustafa Kemal Ali�an Bey’e Sivas Valili�ini �nermi� ama hedefi ba��ms�z bir K�rdistan kurmak olan Ali�an Bey bu teklifi kabul etmemi�ti.

Ali�an ve Haydar beylerin maslahatg�zar� olan Ali�er’in (Ali�ir) 150 adam� ile Kemah �evresinde ba�latt��� olaylar Meclis’te �nce ciddiye al�nmam�� hatta ‘Dersim’de K�rtl�k ve T�rkl�k diye bir hadisenin bulunmad���’ iddia edilmi�ti. Ama, Mart 1920’ye gelindi�inde Ovac�k ve Hozat’ta 45 bin ki�ilik bir g�� toplanm��t� bile. Temmuz ay�nda bir jandarma karakoluna yap�lan bask�nla isyan�n ilk i�areti verilince, Ankara Ali�an Bey’i Refahiye’ye, Haydar Bey’i ise �mranl�’ya y�netici atayarak isyan� �nlemeyi d���nd�. Ali�an Bey ile K�rt milliyet�isi baytar Nuri Dersimi, Kas�m 1920’de Hozat’ta bir araya gelerek bir deklarasyon haz�rlad�lar ve Ankara’ya Sevr Anla�mas�’ndaki K�rdistan otonomisini tan�y�p tan�mad���n� sordular. Deklarasyon Ankara’ya ula��nca Ankara Beyaz�t (A�r�) K�rtleri’nin ileri gelenlerinden �efik A�a’n�n ba�kanl���nda bir ‘Nasihat Heyeti’ olu�turdu. Ama Bat� Dersim a�iretleri 25 Aral�k 1920’te Meclis’e bir telgraf �ekerek Diyarbak�r, Elaz��, Van ve Bitlis’i kapsayan ba��ms�z bir K�rdistan kurulmas� taleplerini yinelediler. Ankara’n�n cevab�, Diyap ve Me�o A�a, Ahmet Ramiz, Hasan Hayri gibi Ko�giri liderlerini meclise kat�lmaya ikna etmek oldu. Ankara’n�n ikna �abalar� sonucu 72 K�rt lideri da Ankara’ya ba�l�l�klar�n� bildirdiler.

SAKALLI NURETT�N . B�lgeye s���nm�� asker ka�aklar�n� ve e�k�yalar� yakalamak �zere 14 �ubat 1921’de �mranl�’ya gelen 6. S�vari Alay�’n�n Ali�ir’in adamlar�n�n sald�r�s� sonucu Zara’ya s���nmak zorunda kalmas�, ard�ndan da silahlar�n� teslim ederek asilere teslim olmas� �zerine isyanc�lar bir ad�m daha att�lar. 11 Mart’ta 1921’de Ankara’ya, Ko�giri, Divri�i, Refahiye, Kuru�ay ve Kemah b�lgelerinin K�rt oldu�u ve buralara yerel K�rt beylerinin atanmas� gerekti�ini s�yleyen bir telgraf daha g�nderildi.  E�er bu talep yerine getirilmezse, isyan�n Erzincan, Van, Diyarbak�r ve Erzurum’a yay�laca�� tehdidinde bulunuyorlard�. Bu telgraf �zerine Ankara uzla�ma yolunu terk etti ve �nce Sivas, Erzincan ve Elaz��’da s�k�y�netim ilan etti, ard�ndan 14 Mart 1921’de “T�rkiye'de Zo [Ermeniler] diyenleri temizledik. Lo [K�rtler] diyenlerin k�klerini de ben temizleyece�im" diyen Sakall� Nurettin Pa�a komutas�ndaki Merkez Ordusu ve Mustafa Kemal’in Muhaf�z Alay� Komutan� Giresunlu Topal Osman'�n 47. M�frezesi b�lgeye g�nderildi. 17 Haziran 1921’de Ali�an ve Haydar Beyler sar�ld�. 300 civar�nda isyanc� �l�m dahil �e�itli cezalara �arpt�r�ld�. Ancak Nuri Dersimi ve Ali�er d���nda kalanlar affedildi. B�ylece Alevi K�rtlerin isyan� tamamen bast�r�lm�� oldu. Ancak isyan o kadar sert y�ntemlerle bast�r�lm��t� ki, Meclis’te Sakall� Nurettin Pa�a’n�n aleyhine b�y�k bir tart��ma ba�lad�. Nurettin Pa�a’y� cezaland�r�lmaktan kurtaran Mustafa Kemal olacakt�.

1924-1938 aras�ndaki 18 ayaklanmadan sadece biri, Menemen Olay� Bat� b�lgesinde idi. Di�er 17 ayaklanmadan sadece biri, Nasturi Ayaklanmas�’ do�rudan K�rtlerle ilgili de�ildi. Buna kar��l�k di�er 16’s� ‘K�rt’, ‘Zaza’ veya ‘Dersimlilerin kat�ld��� olaylard�. Genel Kurmay belgelerinde bu olaylar�n yar�ya yak�n� ‘harekat’, ‘tedip’ (terbiye etme) ve ‘tenkil’ (�rnek olarak ceza verme) olarak adland�r�ld� ama ‘K�rt Sorunu’ diye bir sorun oldu�u kabul edilmedi. Hatta bu �lkede K�rtlerin ya�ad��� bile kabul edilmedi.

�EYH SA�D �SYANI . 13 �ubat 1925’de varl�kl� ve e�itimli Nak�ibendi �eyhi Said’in, Bing�l'�n (o zamanki ad�yla �apak�ur'un) Ergani il�esinin E�il buca��na ba�l� Piran k�y�ndeki evine s���nan bir grup asker ka�a��n� almak �zere gelen jandarma birli�ine ate� a��lmas�yla ba�layan isyan, Cumhuriyet tarihine damgas�n� vurmu�tur.  Nak�ibendi Zazalar�n etkili liderlerinden biri olan �eyh Said, bir s�redir Hilafetin kald�r�lmas�na tepki g�steriyor, Sultan Abd�lhamid'in en b�y�k o�lu olan ve o s�ralar Beyrut'ta ya�ayan Mehmed Selim Efendi'yi ba�a ge�irerek Saltanat ve Hilafet'i yeniden kurmak istiyordu. O g�nlerde a�iret reislerinin en �nemli geliri olan A�ar’�n kald�r�lmak �zere olmas� da etkenler aras�nda olmal�d�r. Ancak isyan�n arkas�nda Cibranl� Miralay Halit Bey, Bitlisli �hsan Nuri, S�leymaniyeli �smail, M�laz�m Hakk� Save� gibi milliyet�i K�rt ayd�nlar�n�n kurdu�u Hizbe Azadiya K�rdistan (K�rdistan’a �zg�rl�k Partisi, k�saca Azadi) adl� sek�ler bir �rg�t vard�. Jandarma ile �at���nca pani�e kap�lan �eyhin “Art�k bu i�i durdurmak elimde de�ildir. Ne netice verirse versin harekata devam edece�iz. K�rtlerin bulunduklar� yerleri T�rklerin elinden alaca��z. Topraklar�m�z verimlidir. Madenlerimiz �oktur, bunlardan yararlanaca��z” dedi�i rivayet edilir. �eyh Said’in adam� Palulu ‘K�r’ Said’in, isyan �ncesinde �stanbul’da kendisine �ngiliz ajan� ‘Mr. Templeton’ s�s� veren Nizamettin Bey adl� bir istihbarat�� ile temasa ge�mesi, ‘�ngiliz parma��’ iddialar�na yol a�m��sa da, bug�ne dek bu konuda ciddi bir kan�t bulunamam��t�r.

TAKR�R-� S�KUN . �syanc�lar k�sa s�rede Gen�, Hani ve Lice’yi ele ge�irmi�ler ama Elaz�� ve Diyarbak�r gibi �ehir merkezlerinde ba�ar�l� olamam��lard�. Ancak, olaya m�dahale eden ���nc� Ordu da ba�ar�l� olamam��t�. Bunun �zerine h�k�met 13 ilde s�k�y�netim ilan etti. 1920 tarihli Hiyanet-i Vataniye Kanunu’nda de�i�iklik yap�larak dini esasl� cemiyet kurmak ve dini siyasete alet etmek vatana ihanet kapsam�na al�nd�.

Yaz�n�n devam�n� okumak i�in t�klay�n.